نقش پدر در تربیت فرزندان دختر و پسر و به عنوان پناهگاهی برای خانواده از دیدگاه اسلام و علم روانشناسی مدرن بسیار مهم تلقی می شود. پدران به عنوان اولین الگوی رفتاری پسران و اولین منبع امنیت دختران شناخته می شوند و نقش مهمی در شکل گیری رفتارهای اجتماعی، هویتی و شخصیتی فرزندان خود دارند. به همین علت با توجه به این نکات تربیتی نحوه رفتار و نقش پدر در تربیت فرزندان دختر و پسر بسیار با یکدیگر متفاوت است که در این راستا حتی نقش پدر در تربیت فرزند از دیدگاه اسلام مورد بررسی قرار گرفته و به آن بسیار پرداخته شده است. در ادامه این مقاله با بررسی تمامی جوانب و تاثیرات پدر در تربیت فرزندان از دوران کودکی تا نوجوانی به این سوال بسیار مهم پاسخ داده شده است. تا انتهای این مقاله همراه ما باشید.
نقس پدر در تربیت فرزند از دیدگاه اسلام
نقش پدر در تربیت فرزند از دیدگاه اسلام بسیار مهم و اساسی است. در منابع اسلامی، پدر نه‌تنها سرپرست خانواده، بلکه یکی از ارکان اصلی در شکل‌گیری شخصیت، ایمان، اخلاق و آیندهٔ فرزند به‌شمار می‌رود که حتی در روانشناسی مدرن نیز با توجه به آموخته های جدید در زمان مراجعه به بهترین مشاوره کودک مشهد برای اموزش نحوه رفتار صحیح با کودکان از سنین 1 الی 10 سالگی به این نکات توجه ویژه ای شده است. در ادامه به مهم‌ترین جنبه‌های نقش پدر در تربیت دینی فرزندان پرداخته شده است.
پدر به‌عنوان الگو و اسوه
در اسلام، پدر باید الگوی عملی برای فرزندان خود باشد. رفتار، گفتار، عبادت، صداقت، امانت‌داری و برخورد او با دیگران، تأثیر مستقیم بر شخصیت کودک دارد. در این زمینه پیامبر اکرم ﷺ می فرمایند:
«کُلُّکُمْ راعٍ وَ کُلُّکُمْ مَسؤولٌ عَنْ رَعِیَّتِهِ»
ترجمه: (هر یک از شما نگهبان و مسئول رعیت خود هستید.)
بنابراین با توجه به صحبت پیامبر اسلام، پدر در برابر رفتار و تربیت فرزندان مسئول است.
تأمین نیازهای مادی و معنوی فرزندان
تامین نیازهای مادی و معنوی فرزندان از مهم ترین سفارش هایی است که اسلام برای والدین کرده است. در واقع اسلام بر تعادل میان نیازهای جسمی و روحی فرزند تأکید دارد. به همین علت پدر وظیفه دارد امکانات لازم برای رشد جسمانی و آموزشی فرزندان را فراهم کند، اما در کنار آن باید نیازهای روحی و عاطفی او را نیز تأمین نماید. به همین علت امام سجاد (ع) در رساله الحقوق می‌فرمایند:
«حق فرزند بر پدر این است که او را نیکو نام نهد، خوب تربیت کند و قرآن به او بیاموزد.»
نقش پدر در انتقال ایمان و ارزش‌ها به فرزندان
نقش پدر در انتقال ایمان و ارزش ها به فرزندان می تواند مسیر ایمان و مذهب فرزند را در آینده و جوانی مشخص کند. در واقع ایمان و تقوا در خانواده از طریق رفتار پدر به فرزندان منتقل می‌شود. پدری که خود اهل نماز، صدق و خیرخواهی است، فرزندان خود را نیز به همین مسیر سوق می‌دهد. قرآن کریم در داستان حضرت لقمان نمونه‌ای زیبا از تربیت پدرانه را بیان می‌کند:
«یَا بُنَیَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ وَ أْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنکَرِ…» (لقمان، ۱۷)
ترجمه: این آیه نشان‌دهنده نقش ارشادی و معنوی پدر در تربیت فرزند است.
محبت و احترام متقابل میان پدر و فرزند
محبت و احترام متقابل میان پدر و فرزند از مهم ترین آموزه های اسلام است که بسیار بر آن تاکید شده است. اسلام پدر را به مهربانی با فرزند سفارش می‌کند؛ چرا که محبت پدر زمینه‌ساز رشد عاطفی، اعتماد به نفس و احساس امنیت در کودک است که این موضوع در دوران جوانی و نوجوانی فرزندان اهمیتی دوچندان دارد. در همین راستا پیامبر اکرم ﷺ فرمودند:
«مَن کانَ لَهُ صَبِیٌّ فَلْیَتَصَابَ لَهُ»
ترجمه: کسی که فرزندی دارد، باید با او کودکانه رفتار کند.
البته باید به این نکته اشاره داشت که بهترین روانشناس نوجوان در مشهد با تمرکز بر آموزه های اسلامی و روانشناسی مدرن به صورت تلفیقی به والدین می آموزد تا بهترین روش تربیتی را برای تربیت فرزندان خود در جامعه فعلی پیش بگیرند.
نقش پدر در آموزش و انضباط به فرزند
نقش پدر در آموزش و انضباط به فرزند در آموزه‌های اسلامی بر مبنای تربیت صحیح و با محبت و در عین حال با آموزش انضباط و مسئولیت پذیری همراه است. پدر باید با عقلانیت و دلسوزی، فرزند را با مسئولیت‌پذیری، نظم و احترام به دیگران آشنا سازد تا در اجتماع و خانواده فرزند بتواند به خوبی در موقعیت ها و شرایط مختلف رفتار صحیح را انجام دهد.
دعا و هدایت مستمر پدر برای فرزندان
پدر در اسلام، علاوه بر نقش ظاهری تربیتی، نقش معنوی نیز دارد. دعا برای فرزند، طلب خیر و هدایت او، نشانه‌ی علاقه و ایمان پدر است و این موضوع به عنوان نقش پدر در تربیت دینی فرزند به شمار می رود. قرآن کریم در دعای حضرت ابراهیم (ع) می‌فرماید:
«رَبِّ اجْعَلْنِی مُقِیمَ الصَّلَاةِ وَ مِنْ ذُرِّیَّتِی» (ابراهیم، ۴۰)
از دیدگاه اسلام، پدر شخصیتی است که با رفتار و گفتار خود مسیر زندگی فرزند را مشخص می‌کند. او مسئول رشد همه‌جانبهٔ فرزند در جنبه‌های اعتقادی، اخلاقی، اجتماعی و عاطفی است. پدر خوب در نگاه اسلام کسی است که با محبت، عدالت، ایمان و دانش، آینده‌ای روشن برای فرزندان خود رقم می‌زند.
نقش پدر در تربیت فرزند پسر
نقش پدر در تربیت فرزند پسر تاثیر مستقیمی بر شکل گیری رفتار پسران دارد. پسران از رفتارهای پدر خود الگو برداری می کنند و از سنین پایین به دنبال تایید از سوی پدران خود هستند. برای مثال اگر پدری رفتاری مهربانانه و دلسوزانه داشته باشند، پسر جوان خانواده نیز این رفتار را می آموزد و آن را تکرار می کند. با این حال نقش پدر در تربیت فرزندان پسر به نکته بیان شده، خلاصه نمی شود و دیگر جنبه های تربیتی که که پدر در تربیت فرزند پسر باید به آنها بپردازد به شرح زیر است:
- ایجاد الگوی مردانگی سالم: پدر باید به دور از کلیشه‌های خشونت یا بی‌احساسی، تعریف درستی از مردانگی را به فرزند پسر نشان دهد.
- تقویت مهارت‌های فنی و علمی: پدر باید متناسب با سن فرزند، مهارت‌های فنی و علمی مختلف (مثل تعمیرات یا نحوه استفاده از برخی ابزار) را به پسر خود آموزش دهد.
- آموزش احترام به خانم‌ها: پدر باید به ارزش‌گذاری جنسیتی اهمیت داده و رفتار محترمانه با خانم‌ها را به فرزندش آموزش دهد.
- حمایت در مسیر شغلی: پدر باید با استفاده از تجربیات و تحقیقات خود، فرزند را در انتخاب رشته تحصیلی یا حوزه کاری راهنمایی کند و در صورت امکان بازارکار شغل های آزاد را برای کودک خود فراهم کند.
- آموزش مسئولیت‌پذیری: پدر باید از همان سنین کودکی، حس مسئولیت‌پذیری در زندگی و تعهد نسبت به خانواده را در فرزند پسر پرورش دهد تا بتواند در بزرگسالی مسئولیت گرداندن یک زندگی مستقل را بر عهده بگیرد.
البته در این میان در صورتی که پدر از مشکلات روانی خاصی برخوردار باشد و برای درمان آنها اقدام نکرده باشد، قطعا فرزندان در محیطی کاملا همراه با تنش رشد خواهند کرد که این موضوع به مشکلات و تاثیر تنش های خانوادگی بر روان کودکان بی افزاید.
نقش پدر در تربیت دختر
نقش پدر در تربیت دختر در مرحله اول به رفع نیازهای عاطفی دختر و ایجاد امنیت روانی برای فرزند بر می گردد تا دختران برای دریافت و حمایت های عاطفی که باید از سمت پدر خود دریافت می کردند به دیگر مردان جامعه روی نیاورند و در فضایی سالم دوران رشد و بلوغ جسمانی و هویتی خود را سپری کنند. در واقع یک پدر به دخترش نشان می‌دهد که رابطه خوب با یک مرد سالم چگونه است؛ برای مثال اگر پدری مهربان، صبور و زودجوش باشد، دختر خانواده وقتی به سن ازدواج برسد به دنبال این ویژگی‌ها در همسر آینده خود خواهد بو یا اگر پدری قوی و شجاع باشد دختر خانواده تمایل دارد تا با مردانی با همان شخصیت ارتباط نزدیکی برقرارکند و شریک عاطفی خود را ازمیان مردانی با ویژگی های اخلاقی قوی و شجاع انتخاب کند. با این حال دیگر وظایف و تاثیرات پدر در تربیت فرزندان دختر به شرح زیر است:
- ایجاد امنیت عاطفی: پدر باید با حمایت عاطفی و ایجاد حس امنیت بی‌قیدوشرط، امنیت عاطفی فرزند دختر خود را تأمین کند.
- حمایت از خودبیانگری: پدر باید به دختر خود آموزش دهد که نظرات، احساسات و خواسته‌های خود را بدون ترس بیان کند.
- آموزش ایجاد مرزهای سالم: پدر باید روش ایجاد مرزهای سالم و جلوگیری از سوءاستفاده را به فرزند دختر خود آموزش دهد.
- مبارزه با کلیشه‌ها: پدر باید کلیشه‌های جنسیتی را از بین ببرد و به فرزند دختر خود آموزش دهد که فارغ از جنسیت می‌تواند موفق شود.
- تقویت عزت نفس: پدر باید به ایجاد باور خودارزشمندی در فرزند دختر و شکل‌گیری عزت نفس قوی در او کمک کند.
وظایف پدر در تربیت فرزندان
وظایف پدر در تربیت فرزندان با وظایفی که یک مادر برای تربیت و زمان گذاشتن برای فرزندان دارد، کاملا متفاوت است. برای مثال پدر با حضور فعال و مسئولیت پذیری خود به شکل گیری شخصیت کودک کمک می کند و تاثیرات زیادی بر روی شکل گیری هویتی کودک دارد که این موضوع نقش خانواده در پیشگیری از اختلالات روانی کودکان را پیش از پیش افزایش می دهد. با این حال مهم ترین وظایفی که یک پدر در قبال تربیت فرزند خود دارد به شرح زیر است:
- پشتیبانی عاطفی و مالی از کودک(ابراز محبت به کودک، تشویق و تحسین نونهال و ایجاد انگیزه به همراه تهیه محل زندگی ثابن و امن برای کودک)
- ایجاد امنیت روانی(ثبات رفتاری با فرزندان و همسر، عدم تهدید، تنبیه و سرزنش کودک)
- مراقبت از سلامت جسمانی کودک و توجه به وضعیت سلامتی کودک
- حضور با کیفیت در کنار فرزند (بازی کردن و کتاب خواندن)
- ایجاد یک الگوی صحیح از رعایت ارزش های اخلاقی برای کودک
- اطلاع از مشکلات و نیازهای کودک در سنین مختلف
- شناسایی استعدادها، علایق و اهداف متناسب با شخصیت کودک
- ایجاد الگوی ارتباطی سالم با هنسر
- عدم انتقال مشکلات و مسائل به فرزندان
مهم ترین اثرات عملکرد پدران در تربیت فرزندان
اثرات عملکرد پدران در تربیت فرزندان در واقع تعیین کننده ویژگی های رفتاری و هویتی مثبت و منفی فرزندان در آینده است. پدر از نظر کودکان، شخصی دارای قانون، عدالت و انصاف است که به عنوان پناهگاه خانواده بشمار می رود. به همین علت رفتار پدران با فرزندان اللخصوص فرزند دختر تاثیر مستقیمی بر شکل گیری شخصیت او در جوانی و نوجوانی دارد. در ادامه مهم ترین اثرات و نقش پدر در تربیت فرزندان بیان شده است.
- هویت یابی کودکان و نوجوانان
- تقویت اعتماد به نفس و انگیزه در کودکان
- ایجاد ارزش های اخلاقی و رفتاری
- شکل گیری مهارت های احتماعی و رفتاری مختلف
- مسئولیت پذیری و انضباط کودک
- ایجاد احساس امنیت در کودک
- ایجاد دلبستگی ایمن برای کودک
در نهایت باید گفت که پدر نیز همانند مادر به عنوان یکی از ستون های رشد و سلامت عاطفی کودک شناخته می شود. کودکان یک خانواده برای اجرای قوانین و وضع آنها به پدر خود نگاه می کنند و نحوه ایجاد احساس امنیت جسمی و عاطفی را از پدر خود می آموزند. علاوه بر آن کودکان می‌خواهند پدران خود را سربلند کنند و یک پدرِ درگیر، رشد و قدرت درونی را تقویت می‌کند. مطالعات نشان داده است که وقتی پدران مهربان و حامی هستند، تأثیر زیادی بر رشد شناختی و اجتماعی کودک می‌گذارد.
بیشتر بخوانید: وسواس کودکان
سخن پایانی
در نهایت باید گفت که نقش پدر در تربیت فرزندان دختر و پسر بسیار مهم و اساسی است و تاثیر مستقیمی بر روند رشد شناختی و هویتی فرزندان دارد. در سنین کودکی، الگو برداری رفتاری کودکان پسر دقیقا بر اساس رفتارهای اجتماعی و نحوه رفتار پدر در خانه با مادر و سایر اعضای خانواده است. به همان نسبت رفتار پدر و ایجاد احساس امنیت عاطفی و مالی در خانه برای دختران از جمله مهم ترین نکاتی است که باید به آن توجه شود.
